คู่มือการใช้บีที…(สายพันธุ์ที่ต่างเเต่เหมือนกันคือ..พิชิตหนอน)

ก่อนที่จะมาเป็น “เชื้อบีที” น้ำ หรือ ผง ให้เราได้ใช้ในการกำจัดหนอนนั้น “เชื้อบีที” หรือ Bt ถูกค้นพบครั้งแรกในประเทศญี่ปุ่นเมื่อปี 1901 ในรูปสปอร์ของเชื้อแบคทีเรีย Bacillus thuringiensis ที่พบตามธรรมชาติในดิน และ ได้พบว่าหนอนกินใบพืชบางชนิด (ตัวอ่อนของผีเสื้อ กลางวันและผีเสื้อกลางคืน) ตายเมื่อกินใบพืชหรือส่วน อื่นๆของพืช (ที่ถูกฉีดพ่นด้วยบีที)ในปริมาณเพียงเล็กน้อยเชื้อแบคทีเรียบีทีที่มีอยู่เป็นพันๆสายพันธุ์ แต่มีเพียงสามสายพันธุ์เท่านั้นที่ได้ถูกนำมาผลิตเป็นสารชีวภัณฑ์กำจัดแมลง หรือจุลินทรีย์ กำจัดแมลง ซึ่งส่วนใหญ่ ประกอบด้วยผลึก

โปรตีน และสปอร์ของเชื้อบีทีที่มีชีวิต โดยใช้ชื่อการค้าต่างๆ มากมายซึ่งมีบีทีอยู่สามสายพันธุ์ที่นิยมใช้ในการควบคุม หนอนศัตรูกะหล่ำปลี และหนอนศัตรูผักชนิดอื่น ๆ จำนวนมากพอถูกกิน พิษในผลึกโปรตีนจะไปทำให้ส่วนของ ปากและช่องท้องของหนอนเป็นอัมพาต

แมลงศัตรูพืชเริ่มมีการเคลื่อนไหวที่ช้าลง และหยุดกินอาหารในเวลาไม่กี่ นาทีถึงหนึ่งชั่วโมงหลังจากที่ได้รับเชื้อเข้าไปมากพอ พิษ ดังกล่าวจะทำลายผนังช่องท้องของแมลงภายในหนึ่งชั่วโมงทำให้สปอร์ของเชื้อบีทีและชิ้นส่วนในช่องท้องแมลงหลุดลอดเข้าไปในส่วนที่เป็นช่องว่างของร่างกายแมลงทำให้แมลงตาย เนื่องจากขาดอาหาร และอาการเลือดเป็นพิษ และ/หรือ osmotic shock ภายใน 24 – 48 ชั่วโมง

เชื้อบีที มีมากมายหลายสายพันธุ์ แต่ละสายพันธุ์จะสร้างผลึกโปรตีนที่มีรูปร่างต่างๆ กัน มีความเป็นพิษ ต่อแมลงมากน้อยต่างกันและมีความจำเพาะกับแมลงต่างชนิดกันด้วย

สามสายพันธุ์ของเชื้อบีที ที่ใช้ในการควบคุมหนอน

  • Bacillus thuringiensis var. aizawai ใช้ควบคุมหนอนใยผัก หนอนกระทู้หอม
  • Bacillus thuringiensis var. kurstaki ใช้ควบคุมหนอนกระทู้หอม หนอนเจาะสมอฝ้าย หนอนแปะใบส้ม
  • Bacillus thuringiensis var. tenebrionis ใช้ควบคุมด้วงหมัดผัก

เชื้อบีที (Bt) ทำงานอย่างไร?

ก่อนอื่นจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเข้าใจว่า เชื้อบีที ไม่ได้ออกฤทธิ์เหมือนสารเคมีกำจัดแมลงศัตรู พืชที่ใช้กันอยู่ทั่วๆไป เชื้อบีทีสามารถควบคุม แมลงศัตรูพืชได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ไม่ได้มี ฤทธิ์แบบถูกตัวตาย หรือ “น๊อกดาว” คือศัตรูพืช ไม่ได้ถูกฆ่าตายในทันทีที่ฉีดพ่น แมลงจะต้องกินส่วนของพืชที่เคลือบด้วย เชื้อบีทีในปริมาณที่มากพอที่จะถูกฆ่าได้ เมื่อบีทีเชื้อแบคทีเรียบาซิลลัส ทูริงจิเอนซิส หรือ เชื้อบีที เป็นเชื้อแบคทีเรียที่มีอยู่ทั่วไปในสภาพแวดล้อม เช่น ในดินหรือปะปนอยู่กับเศษใบไม้ มูลฝอยต่างๆ ปะปนอยู่ในเมล็ดข้าวเปลือก ข้าวสาร ฝุ่นผงตามโรงสีข้าว บนใบพืช แม้กระทั่งในบ่อน้ำ มีลักษณะรูปร่างเป็นท่อนตรง สร้างสปอร์ในเซลล์เรียกว่า endospore และสปอร์จะสร้างผลึกโปรตีน ซึ่งผลึกโปรตีนนี้ เป็นสารพิษที่ทำให้แมลงตาย

เหตุใดเกษตรกรผู้ปลูกผักจึงควรใช้เชื้อบีที (Bt) ?

เชื้อบีทีมีประโยชน์มากมายไม่เป็นพิษกับมนุษย์ ปลา และสัตว์ ไม่ก่อให้เกิดพิษตกค้างในพืชผักและผลไม้ ผลิตภัณฑ์บีที ส่วนใหญ่ได้รับการยกเว้นจากค่าจำกัดที่รับได้ของสารกำจัด – ศัตรูพืช (pesticide tolerance limits) และไม่ต้องทิ้งระยะก่อน เก็บเกี่ยว (preharvest interval waiting period) พิษที่พบในเชื้อบีทีเป็นพิษที่ถูกย่อยสลายได้โดยสิ่งมีชีวิตในธรรมชาติ (biodegradable) และไม่ตกค้างในสิ่งแวดล้อม เชื้อบีทีมีฤทธิ์เฉพาะเจาะจงจะฆ่าเฉพาะศัตรูพืชบางชนิดเท่านั้น ซึ่งแตกต่างกับสารกำจัดแมลงที่ใช้กันทั่วไป เชื้อบีทีส่วนใหญ่ไม่เป็นพิษหรือเป็นพิษแต่เพียงเล็กน้อยกับแมลงที่มีประโยชน์ เชื้อบีทีไม่ทำลายศัตรูธรรมชาติ (แมลงตัวห้ำและแมลงตัวเบียน) ที่คอยช่วยควบคุมศัตรูพืช รวมทั้งแตนเบียนหลากหลายชนิด (โดยเฉพาะอย่างยิ่งแตนเบียน ไดอะแดกมา Diadegma spp)  ที่มีประสิทธิภาพในการควบคุมหนอนใยผักตามธรรมชาติการควบคุมหนอนใยผักจะทำได้ยากขึ้นหากแตนเบียนเหล่านี้ถูกทำลายโดยสารกำจัดแมลงชนิดพิษร้ายแรง

การใช้เชื้อบีทีร่วมในกระบวนการควบคุมศัตรูพืชแบบ ผสมผสาน บีทีไม่เพียงแต่ช่วยกำจัดศัตรูพืชเป้าหมายเท่านั้น แต่ยังช่วยในการอนุรักษ์ศัตรูธรรมชาติ ซึ่งเป็นการส่งเสริมการควบคุมศัตรูพืชที่สำคัญตามธรรมชาติ ในอดีตมีการใช้เชื้อบีที ควบคุมหนอนกระทู้ในมะเขือเทศ พบว่าบีทีมีผลทำให้ปัญหา หนอนชอนใบ (Liriomyza) ลดความสำคัญลงไปอย่างมาก เนื่องจากเชื้อบีทีไม่ทำอันตรายต่อศัตรูธรรมชาติของหนอนชอนใบศัตรูธรรมชาติสามารถควบคุม หนอนชอนใบได้ตามธรรมชาติ ทำให้ลดการใช้สารเคมีกำจัดแมลงชนิดอื่นๆ ลงได้

ยังมีสาระที่ กรมวิชาการเกษตรเกี่ยวกับเชื้อบีทีอีกเยอะนะคะ ทางผู้เขียนจะเรียบเรียง ทยอยลงต่อไปอีกนะคะ ทิ้งท้ายวันนี้ “หลีกเลี่ยงสารเคมีหรือใช้ให้น้อยที่สุด ทุกชีวีจะปลอดภัยนะคะ”

ที่มา : จดหมายข่าวโครงการการจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสานฉบับที่ 11 กรมวิชาการเกษตร


Contributor :

        นามปากกา :  กระดาษศา กระดาษแห่งสาระ

เดินทางสายเกษตร-เกษตรอินทรีย์มายาวนาน สนุกกับการศึกษา ค้นคว้า เทคนิค เคล็ดลับ ความรู้ใหม่ๆ ต่อยอดวงการเกษตรไทย


ฝากคำถามเรื่องเกษตรกรรม การป้องกัน, การรักษาโรคพืช,  การกำจัดแมลงศัตรูพืช, หรือสอบถามข้อมูลผลิตภัณฑ์ได้ที่ Line Add Friends ครับ

เพิ่มเพื่อน

ปลูกแบบอินทรีย์ให้ยืนยาว เเล้วใช้ชีวิตให้ยืนยง